A. Thông tin về Chay Bắc Bộ
Tên gọi khác: Chay vỏ tía, Chay ăn trầu
Tên khoa học: Artocarpus tonkinensis A. Chev. ex Gagnep.
Họ: Moraceae (Dâu tằm)
Nguồn gốc xuất xứ: Việt Nam
Ở Bắc Bộ, cây chay có hai loại Chay đỏ hay Chay vỏ tía và Chay xanh. Đặc điểm nhận biết 2 loại cây này không có gì khó. Cây Chay đỏ hay Chay vỏ tía có thân cây vỏ xám, lá màu xanh lục, nhẵn mặt trên; mặt dưới có lông tơ màu hung. Dạng lá hình bầu dục; đầu lá nhọn mũi, dài khoảng 10cm, rộng 5cm.
1. Đặc điểm về cây
- Cây gỗ to, cao đến 15m, thân nhẵn, mọc thẳng, phân cành nhiều.
- Lá mọc so le với nhau, xếp thành hai hàng, phiến lá có hình trái xoan hay bầu dục, gân nổi rõ, mặt dưới có lông ngắn màu hung.
- Hoa mọc đơn độc ở nách lá.
- Quả phức gần tròn, cuống ngắn có màu vàng, thịt mềm màu hồng, vị chua.
- Hạt to, chứa nhiều nhựa dính.
- Mùa hoa: Tháng 3-4, mùa quả: Tháng 7-9.
2. Phân bố và thu hái
Chay Bắc Bộ gần như là loài cây đặc hữu của Việt Nam, vì chúng rất ít được tìm thấy ở các quốc gia khác trên thế giới.
Phân bố tự nhiên ở nhiều tỉnh phía Bắc như Lào Cai, Yên Bái, Lai Châu, Bắc Cạn… Hiện nay được trồng tại nhiều tỉnh trung du và đồng bằng Bắc Bộ Việt Nam.
3. Cách trồng và kỹ thuật chăm sóc
Có thể được trồng quanh năm, thích hợp nhất là vào đầu mùa mưa.
Cây chuộng đất feralit, đất sung tích, có tầng đất sâu dày, nhiều mùn và thoát nước tốt. Ít sâu bệnh và nên bón lót phân hữu cơ.
Thích hợp với khí hậu nóng ẩm nhiệt đới, ưa sáng, ưa ẩm. Nên trồng cây ở nơi thoáng đãng, có diện tích rộng để cây phát triển tốt.
3. Bộ phận dùng
Quả và rễ – Fructus et Radix Artocarpi Tonkinensis.
4. Thành phần hóa học
Cây Chay Bắc Bộ có một hàm lượng lớn các flavonoid – một hoạt chất có hoạt tính sinh học mạnh.
Nhóm nghiên cứu đã tiến hành chiết tách và phân lập được 4 hoạt chất là:
- Maesopsin
- Alphitonin
- Kaempferol
- Artonkin
Đây là bốn hoạt chất hiếm tìm thấy trong tự nhiên, được cho là thành phần chính có tác dụng ức chế miễn dịch. Bốn chất này đều có hoạt tính chống viêm với các mức độ khác nhau.
Loài cây này hoàn toàn có thể ứng dụng để điều trị các các bệnh tự miễn như: Lupus ban đỏ, nhược cơ, viêm khớp dạng thấp, vảy nến,..
5. Tính vị và công năng
Quả có vị chua, tính bình, có tác dụng thu liễm, cầm máu và thanh nhiệt, khai vị giúp tiêu hoá, làm ăn ngon cơm.
Rễ có vị chát, cũng có tác dụng làm se.
B. Công dụng và liều dùng theo kinh nghiệm dân gian
Cây mọc hoang dại nhưng do tập tục ăn trầu bằng vỏ cây, vỏ rễ nên người dân ở miền núi như Hà Bắc, Hà Giang, Tuyên Quang, Thanh Hóa…đã trồng loại cây này để lấy vỏ, lá và quả.
- Quả Chay Bắc Bộ chứa rất nhiều Vitamin C thiên nhiên và các acid amin… Quả chín có thể dùng ăn sống, ép lấy nước uống, nấu canh chua, có thể phơi khô cất dành để nấu ăn và sắc uống. Việc này giúp chữa phổi nóng, ho ra máu, thổ huyết, chảy máu mũi, đau họng, hoặc dạ dày thiếu toan, kém ăn.
- Vỏ rễ có màu đỏ dùng để nhai với trầu không. Theo Đông y thì lá và rễ dùng để sắc uống, có tác dụng chữa đau lưng, mỏi gối, tê thấp và chữa rong kinh, bạch đới. Còn dùng làm chắc chân răng. Liều dùng 20-40g dạng thuốc sắc và được nhân dân dùng phổ biến.
- Lá và rễ có thể thu hái quanh năm, chỉ cần phơi hay sấy khô mà không phải chế biến gì khác. Đặc biệt, dân gian còn lưu truyền bài thuốc có công dụng chữa tê thấp đau lưng, mỏi gối rất hiệu quả: Lá và rễ của Chay Bắc Bộ 20g, Thổ phục linh 15g, Thiên niên kiện 16g, nước 600ml, sắc còn 200ml, chia 2 lần uống trong ngày.
C. Tác dụng dược lý
1. Chay Bắc Bộ giúp điều trị bệnh nhược cơ
Bằng thử nghiệm tại bệnh viện quân y 103 năm 1980, Đại tá, GS.BS Phan Chúc Lâm đã khẳng định rằng, dịch chiết nước từ lá Chay bắc bộ giúp làm giảm và hết các triệu chứng lâm sàng ở 90% bệnh nhân nhược cơ nặng trong tổng số 31 bệnh nhân thử nghiệm.
Đặc biệt, thuốc làm giảm nhanh triệu chứng sụp mí mắt ở bệnh nhân, đây là triệu chứng điển hình và thường gặp nhất ở bệnh nhân nhược cơ.
Trong khi đó, so sánh với nhóm bệnh nhân điều trị bằng thuốc tân dược (thuốc ức chế miễn dịch đang được dùng phổ biến hiện nay) thì chỉ làm thuyên giảm và hết các triệu chứng lâm sàng ở 88% số bệnh nhân thử nghiệm, còn nhóm cắt bỏ tuyến ức thì chỉ làm giảm triệu chứng lâm sàng ở 70 % số bệnh nhân điều trị.
Nghiên cứu này còn nhận thấy, tỉ lệ tử vong do nhiễm khuẩn thứ phát ở nhóm nhược cơ nặng được điều trị với thuốc tân dược tăng lên. Đây là một trong những tác dụng phụ thường gặp khi sử dụng các thuốc tân dược ức chế miễn dịch, trong khi đó ở nhóm dùng chế phẩm từ lá Chay Bắc Bộ thì không có hiện tượng này.
Qua trên có thể chứng chứng tỏ được rằng:
- Dịch chiết lá Chay Bác Bộ tác động trên hệ miễn dịch của cơ thể một cách đặc hiệu và chọn lọc, không gây ra các tác dụng không mong muốn như các thuốc tây y.
- Thuốc chỉ tác động đến các phản ứng miễn dịch sai lệch của cơ thể mà không làm ảnh hưởng đến chức năng miễn dịch bảo vệ cơ thể của hệ. Đây được coi là một ưu điểm vô cùng lớn, giúp các bệnh nhân mắc bệnh nhược cơ cũng như các bệnh tự miễn khác có thể dùng thuốc điều trị lâu dài mà không lo ngại về các phản ứng phụ của thuốc.
Nhờ vậy, nghiên cứu này đã được Bộ Quốc Phòng tặng bằng khen số 16 ngày 1/7/1981.
2. Chay Bắc Bộ giúp điều trị Viêm khớp dạng thấp
Nghiên cứu của nhóm tác giả thuộc Trường đại học Y Hà Nội phối hợp với viện Karolinska – Thụy Điển cho thấy:
- Lá cây Chay Bắc Bộ có tác dụng làm giảm mức độ viêm của các khớp và giảm số khớp bị viêm trên mô hình chuột được gây viêm khớp dạng thấp bằng collagen.
- Đồng thời còn nhận thấy tác dụng ức chế sự gia tăng số lượng tế bào ở hạch bạch huyết và làm gia tăng số lượng tế bào tự hủy, giúp điều hòa miễn dịch một cách hiệu quả. Do đó, giúp giảm số lần xuất hiện những đợt cấp tiến triển của bệnh nhân viêm khớp dạng thấp.
Nghiên cứu của TS. Trịnh Thị Thủy (Viện Hóa học Việt Nam) và các cộng sự phối hợp với Trường đại học Perugia, Italia cũng cho thấy:
- Dịch chiết của lá có tác dụng ức chế sự sản xuất các cytokine, là một chất trung gian kích hoạt phản ứng viêm trong cơ thể. Do đó, ức chế quá trình hình thành các ổ viêm. Đây được cho là cơ chế chính tạo nên tác dụng chống viêm giảm đau của vị dược liệu này.
3. Chay Bắc Bộ giúp giảm phản ứng thải ghép của cơ thể
Quá trình cấy ghép các cơ quan là quá trình đưa các yếu tố lạ từ bên ngoài vào cơ thể. Với những bệnh nhân cấy ghép cơ quan (như ghép da, ghép gan, thận…) cần phải sử dụng các thuốc ức chế miễn dịch nhằm ức chế phản ứng thải ghép của cơ thể.
Trong nghiên cứu của GS. Phan Chúc Lâm và cộng sự đã cho thấy dịch chiết lá Chay Bắc Bộ có tác dụng làm giảm quá trình thải ghép tương tự như Cyclosporin A.
4. Chay Bắc Bộ giúp ức chế sự phát triển của tế bào ung thư
Dịch chiết lá Chay Bắc Bộ có tác dụng ức chế và kìm hãm sự phát triển của tế bào ung thư tủy xương cấp.
Nghiên cứu đã chỉ ra rằng dịch chiết lá có khả năng ức chế biểu hiện của một số gen liên quan đến quá trình ung thư tủy xương. Dẫn đến việc ức chế sự tăng sinh của tế bào ung thư và kích thích tế bào chết theo chương trình nhưng hầu như không làm chết tế bào lành, đồng thời còn làm tăng tác dụng của những thuốc thường được sử dụng trong điều trị bệnh ung thư này.
Những gen mà vị dược liệu này tác động đến có thể là những gen quan trọng trong việc tìm kiếm các loại thuốc mới và có thể mở đường cho các phương pháp điều trị mới.
Lời kết
Hy vọng với những thông tin trên, MedPlus sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về Chay Bắc Bộ cũng như một số công dụng hay về loại dược liệu này!
Lưu ý:
- Thông tin dược liệu mang tính chất tham khảo
- Người bệnh không tự ý áp dụng
- Người bệnh nên tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng
Nguồn tham khảo
Tracuuduoclieu.vn và các nguồn uy tín khác.