Vacxin tả là gì? Giới thiệu và hướng dẫn sử dụng

Vacxin tả là gì? Thành phần và liều lượng của chúng được quy định như thế nào để có thể đảm bảo an toàn cho con người? Giá và lịch tiêm chủng vacxin dịch tả cho người lớn và trẻ em là như thế nào? Vacxin phòng tả tiêm khi nào? Tiêm vacxin dịch tả có sốt không? 

Thông tin cơ bản

Vacxin tả là gì?

Tên chung quốc tế: Vaccinum cholerae inactivatum.

Mã ATC: J07AE01 (Cholera, invactivated, whole cell).

Loại thuốc: Thuốc tạo miễn dịch chủ động (vắc xin).

Vacxin tả là các loại vacxin hiệu quả trong việc phòng ngừa bệnh bệnh tả. Chúng đạt 85% hiệu quả trong sáu tháng đầu và 50–60% trong năm đầu tiên. Hiệu quả này giảm xuống thấp hơn 50% sau hai năm.

Bệnh tả, hoặc thổ tả, bệnh dịch tả (Cholera) là một bệnh nhiễm trùng đường ruột do vi trùng Vibrio cholerae gây ra. Độc tố của vi trùng này gây tiêu chảy nặng kèm theo mất nước và có thể dẫn đến tử vong trong một số trường hợp. Các triệu chứng chính của bệnh là tiêu chảy mất nước và ói mửa. Bệnh truyền chủ yếu qua nước uống hoặc ăn các thức ăn đã bị nhiễm phân (chất thải) của người bệnh. Bao gồm những người không có biểu hiện triệu chứng

Dạng thuốc và hàm lượng

Dạng uống

Vacxin tả uống với tên thương mại Dukoral. Đây là loại vắc xin đơn giá toàn tế bào phẩy khuẩn tả V. cholerae typ O1 (cổ điển và El Tor; Inaba và Ogawa). Được bất hoạt bằng formalin và nhiệt có bổ sung thêm thành phần tiểu đơn vị B tái tổ hợp (WC/rBS – Whole Cell/recombinant B Subunit). Vắc xin này do Công ty SBL của Thụy Điển nghiên cứu phát triển và được cấp phép lưu hành vào năm 1991.

Vacxin tả uống với tên thương mại mORCVAX. Được sản xuất ở Việt Nam tại Công ty vacxin và sinh phẩm số 1 (VABIOTECH) có cải biên. Đây là vacxin nhị liên toàn tế bào phẩy khuẩn tả V. cholera typ 01 và 0139. Được bất hoạt bằng formalin và nhiệt. Và không chứa thành phần tiểu đơn vị B tái tổ hợp.

Dạng tiêm

Thuốc tiêm dạng hỗn dịch.

Vacxin phòng bệnh tả là một hỗn dịch chứa phẩy khuẩn tả V. cholerae typ 01 bất hoạt trong dung dịch đệm natri clorid. Đường tiêm bao gồm các chủng Ogawa và Inaba với số lượng vi khuẩn bằng nhau tương đương 8 tỷ vi khuẩn trong 1ml. Được thu hoạch từ canh khuẩn và được pha trong dung dịch đệm natri clorid sau khi đã được làm bất hoạt bằng phenol.

Các thành phần khác: Vacxin có chứa một chất kháng khuẩn thích hợp và chất bảo quản là phenol.

Dược lý và cơ chế tác dụng của vacxin phòng dịch tả

Vacxin tả được dùng để thúc đẩy quá trình miễn dịch chủ động phòng với bệnh tả ở người có nguy cơ phơi nhiễm cao với bệnh này.

Phẩy khuẩn tả V. cholerae bất hoạt có trong vacxin thúc đẩy sản sinh kháng thể diệt khuẩn và nếu vắc xin có rBS thì sẽ tạo kháng thể chống độc tố vi khuẩn tả.

• Các kháng thể kháng khuẩn ở ruột ngăn vi khuẩn bám dính vào thành ruột. Như vậy làm vi khuẩn V. cholerae O1 không tụ tập được.
• Các kháng thể kháng độc ở ruột ngăn chặn độc tố vi khuẩn bám vào niêm mạc ruột. Như vậy tránh được ỉa chảy do độc tố vi khuẩn tả gây ra.

Độc tố không chịu nhiệt (LT) của E. coli gây nhiễm độc ruột (ETC) tương tự với độc tố vi khuẩn tả về mặt cấu trúc, chức năng và miễn dịch học. Về miễn dịch học, có phản ứng chéo giữa 2 độc tố đó.

Tiêm vacxin dịch tả khi nào và như thế nào là đúng?

Hướng dẫn

Dạng uống:  Vacxin Dukoral (WC/rBS).

Một lịch gây miễn dịch cơ bản bao gồm 02 liều uống cách nhau ≥ 7 ngày (nhưng không được quá 6 tuần) cho người lớn và trẻ em từ 6 tuổi trở lên.

Trẻ em từ 2 – 5 tuổi cần phải uống 03 liều cách nhau ≥ 7 ngày (nhưng không được quá 6 tuần).

Lưu ý

• Cần tránh ăn và uống trong vòng 1 giờ trước và sau khi uống vacxin tả.
• Nếu khoảng cách giữa các liều uống cơ bản quá 6 tuần, thì lịch gây miễn dịch cơ bản phải được thực hiện lại từ đầu.
• Hiệu quả bảo vệ có thể có được trong khoảng 1 tuần sau liều uống cuối cùng.
• Khuyến cáo cần uống một liều nhắc lại sau 02 năm cho người lớn và trẻ em ≥ 6 tuổi trong những vùng có nguy cơ lưu hành dịch.
• Nếu khoảng cách giữa lịch gây miễn dịch cơ bản và liều uống nhắc lại quá 02 năm thì phải thực hiện lịch gây miễn dịch cơ bản lại từ đầu.

Thông tin thử nghiệm

Thuốc đã được thử nghiệm ở Bangladesh, Peru, đã cho hiệu quả bảo vệ là 85 % sau khi uống 4 – 6 tháng ở tất cả các đối tượng > 2 tuổi đã được uống vacxin và giảm xuống 62% sau 1 năm. Thử nghiệm lâm sàng cho thấy thuốc dùng an toàn. Vắc xin tả uống sản xuất tại Việt Nam chứa phẩy khuẩn tả V. cholera O1 và O139 toàn tế bào, bất hoạt, Nhưng không tiểu đơn vị B tái tổ hợp của độc tố Tả (rBS).

Vắc xin công thức gốc ORCVAX đã được cấp giấy phép lưu hành tại Việt Nam vào năm 1997. Từ năm 1997 đến năm 2009, hơn 20 triệu liều vắc xin này đã được sử dụng để gây miễn dịch cho trẻ em trong các vùng có nguy cơ cao ở Việt Nam. Và đây là vắc xin đầu tiên được sử dụng để tạo miễn dịch cơ bản cho cộng đồng trong vùng dịch.

Năm 2004, VABIOTECH phối hợp với Viện vacxin quốc tế tại Hàn Quốc (International Vaccine Institute – IVI), ORCVAX đã được nghiên cứu pha chế lại theo công thức mới dựa trên nồng độ kháng nguyên đặc hiệu (Lipopolysaccharide -LPS) nhằm đáp ứng các quy định của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) và thực hành sản xuất tốt (GMP). Hiệu quả bảo vệ tương tư như vắc xin WC/rBS nhưng có ưu điểm dùng được cho trẻ nhỏ từ 2 năm tuổi và giá thành rẻ hơn nhiều so với các vacxin khác.

Tiêm vacxin dịch tả dành cho đối tượng nào?

Chỉ định

Vacxin tả được dùng để thúc đẩy quá trình miễn dịch chủ động đối với bệnh tả.

• Nó được dùng cho những người sinh sống và làm việc trong vùng tả lưu hành có điều kiện vệ sinh kém
• Cho nhân viên y tế hoặc xét nghiệm viên thường xuyên tiếp xúc với người bệnh hoặc đang vận hành xử lý vi khuẩn V. cholerae.
• Vắc xin tả còn được dùng để thúc đẩy quá trình miễn dịch chủ động đối với bệnh tả cho những người đi du lịch tới những vùng có bệnh tả đang lưu hành hay thành dịch và điều kiện để nhập cảnh đòi hỏi phải có chứng chỉ tiêm chủng quốc tế phòng tả.

Có thể chỉ định dùng vắc xin uống hiệu lực cao cho những trường hợp khẩn cấp như vùng xảy ra lũ lụt, thiên tai, ô nhiễm môi trường, nguồn nước.

Uống 2 liều cách nhau 2 tuần, đến tuần thứ 3 mới bắt đầu sinh kháng thể. Lịch uống có thể theo hướng dẫn của từng nhà sản xuất.

Chống chỉ định

• Mẫn cảm với hoạt chất hoặc với 1 thành phần nào của vắc xin.
• Đang mắc các bệnh nhiễm trùng đường ruột cấp tính.
• Đang mắc các bệnh nhiễm trùng cấp tính.
• Hoãn uống hoặc tiêm khi có ỉa chảy cấp hoặc sốt.
• Trong trường hợp bị dị ứng hoặc sốc phản vệ ở liều uống đầu.

Các lưu ý cần thiết khi tiêm vacxin phòng ngừa dịch tả

Thận trọng

Đối với vacxin tả WC/rBS (Dukoral):

• Còn ít dữ liệu về tính dung nạp và tính sinh miễn dịch đối với trẻ nhỏ < 2 tuổi và hiệu quả bảo vệ ở lứa tuổi này chưa được nghiên cứu. Vì vậy không khuyến cáo dùng vắc xin loại này cho trẻ < 2 tuổi.
• Thông tin về tác dụng phòng bệnh của vắc xin WC/rBS cũng còn ít đối với người 65 tuổi trở lên.
• Chưa có số liệu lâm sàng về hiệu quả bảo vệ của Dukoral chống lại bệnh tả sau khi uống liều nhắc lại (liều tăng cường).
• Dukoral bảo vệ đặc hiệu chống lại V. cholerae nhóm huyết thanh O1 nhưng không bảo vệ chống được V. cholerae nhóm huyết thanh O139 hoặc các chủng vibrion khác.
• Các dữ liệu về tính dung nạp và tính sinh miễn dịch của vacxin đối với người nhiễm HIV còn ít.

Tất cả các loại vacxin hiện có không thể thay thế được các biện pháp bảo vệ thông thường

Thời kỳ mang thai

Hiện không có các dữ liệu riêng của vắc xin tả dùng cho người đang mang thai.

Cũng như các loại vắc xin vi khuẩn bất hoạt khác, nói chung vacxin tả không chống chỉ định trong khi mang thai. Trừ khi cá nhân đó đã từng bị phản ứng toàn thân hoặc dị ứng sau liều tiêm vắc xin tả trước đây. Tuy nhiên, vắc xin chỉ nên dùng cho người mang thai khi thật sự cần thiết.

Thời kỳ cho con bú

Còn chưa rõ vacxin tả có phân bố vào sữa mẹ hay không và vacxin tả truyền sang trẻ đang bú mẹ có gây ra rủi ro bất thường nào không.

Mặc dù chưa có dữ liệu chuyên biệt về vấn đề này nhưng nuôi con bằng sữa mẹ không được xem là chống chỉ định đối với các loại vắc xin bất hoạt. Bởi vì các vi khuẩn bất hoạt có trong các vắc xin này không thể nhân lên được trong cơ thể. Do đó không đặt ra bất cứ một vấn đề nào cho người mẹ và đứa con đang bú.

Tác dụng không mong muốn (ADR)

Gây miễn dịch cơ bản bằng vacxin tả đường tiêm chỉ có tác dụng bảo vệ vừa phải và ngắn hạn. Các vắc xin tả uống cho kết quả hứa hẹn hơn cả. Các kết quả thể hiện có cải thiện rõ rệt so với các kết quả thu được trước đây đối với loại vắc xin tiêm.

 Vacxin tả tiêm

Hiện vẫn còn được dùng trên thế giới, nhưng không được khuyến cáo. Vắc xin này là hỗn dịch gồm các chủng Inaba và Ogawa của phẩy khuẩn tả Vibrio cholerae, Serovar 01 đã bị bất hoạt bằng nhiệt và bảo quản bằng phenol.

• Các số liệu thu thập được cho thấy tần suất của các tác dụng không mong muốn (đau tại nơi tiêm, buồn nôn, tiêu chảy) là thấp.
• Khoảng 1 % số người tiêm vắc xin bị tổn thương ngoài da nhẹ. Như đau nhất thời tại nơi tiêm trong vòng 5 – 7 ngày sau khi tiêm, với các biểu hiện ban đỏ, sưng đau, cứng và rất ít khi gây loét.
• Các phản ứng thường hơn là các phản ứng dị ứng như sốt nhẹ, đau đầu và khó chịu.
• Các biến chứng nghiêm trọng liên quan đến tiêm phòng tả (hoặc phối hợp) rất hiếm gặp và mối quan hệ nhân quả luôn luôn đáng ngờ. Song khi biến chứng xảy ra thì chống chỉ định cho các lần tiêm vắc xin tả sau đó.

 Vacxin tả uống WC/rBS:

Liều lượng, cách dùng và lịch tiêm chủng vacxin phòng ngừa dịch tả

Dạng uống

Vắc xin WC/rBS (Dukoral)

• Trước khi uống phải hòa vắc xin và đệm natri bicarbonat dưới dạng hạt sủi bọt. Kèm theo vào khoảng 150 ml nước mát cho đối tượng trên 5 tuổi và 75 ml cho trẻ em từ 2 – 5 tuổi
• Uống trong vòng 2 giờ sau khi pha.
• Phải tránh uống hoặc ăn hoặc uống thuốc 1 giờ trước và 1 giờ sau khi uống vắc xin.

Lịch uống vacxin:

• Uống phòng lần đầu:
  • Người lớn và trẻ em từ 6 tuổi trở lên, uống 2 liều cách nhau ít nhất 1 tuần, nếu quá 6 tuần phải uống lại từ đầu.
  • Trẻ em từ 2 đến 6 tuổi: Uống 3 liều, cách nhau như trên.
  • Uống phòng phải hoàn thành ít nhất 1 tuần trước khi phơi nhiễm với vi khuẩn tả.
• Liều lặp lại (liều tăng cường):
  • Người lớn và trẻ em từ 6 tuổi trở lên: Uống 1 liều sau 2 năm. Trẻ em từ 2 – 6 tuổi, uống 1 liều sau 6 tháng.
  • Chưa có số liệu về hiệu quả lâm sàng khi uống liều tăng cường.
  • Nếu thời gian uống phòng quá 2 năm kể từ lần uống cuối cùng, phải uống lại từ đầu.

Vắc xin mORCVAX

Lịch uống vacxin:

• Liều sử dụng là 1,5 ml. Lịch gây miễn dịch cơ bản: 02 liều, cách nhau 14 ngày.
• Liều nhắc lại được áp dụng cho các vùng có nguy cơ cao xảy ra dịch: 02 liều cách nhau 14 ngày .

Dạng tiêm

Hiện nay hầu như không dùng. Tổ chức Y tế thế giới cũng không khuyến cáo dùng.

• Vacxin tả tiêm thường tiêm bắp hoặc dưới da.
• Không được tiêm bắp cho những người bị giảm tiểu cầu hoặc có bất cứ một rối loạn đông máu nào có chống chỉ định tiêm bắp.
• Không được tiêm tĩnh mạch vắc xin tả.
• Trước khi rút dung dịch vắc xin ra khỏi lọ phải lắc lọ thật kỹ. Nút cao su lọ vắc xin và vùng da tiêm cần sát khuẩn bằng các dung dịch sát khuẩn thích hợp.

Cách tiêm

• Đối với người lớn và trẻ từ 3 tuổi trở lên, vị trí tiêm thích hợp nhất là tiêm bắp hoặc tiêm dưới da, Tiêm vào vùng cơ delta của cánh tay.
• Với trẻ dưới 3 tuổi nên tiêm bắp hoặc dưới da. Nơi tiêm thích hợp nhất tương ứng với phần trên hoặc mặt ngoài đùi.
• Ở những trẻ từ 5 tuổi trở lên, tiêm vắc xin dưới da tốt hơn cả là ở mặt trong cẳng tay.

Không được tiêm vacxin tả vào mạch máu hoặc vùng gần các mạch máu.

Lịch tiêm vacxin:

Để tạo miễn dịch cơ bản bằng vacxin tả cần thực hiện 2 liều tiêm cách nhau từ 1 tuần đến 1 tháng hoặc hơn.

Khi tiêm bắp hay dưới da vắc xin tả, liều thường dùng gồm:

• Cho người lớn và trẻ trên 10 tuổi là 0,5 ml
• Cho trẻ từ 5 – 10 tuổi là 0,3 ml
• Cho trẻ từ 6 tháng đến 4 tuổi là 0,2 ml.

Các liều củng cố nên tiêm 6 tháng một lần nếu tiếp tục có nguy cơ tiếp xúc bệnh tả.

Tại những vùng bệnh tả xảy ra theo mùa kéo dài 2 – 3 tháng, sẽ có kết quả bảo vệ tối ưu nếu tiêm liều củng cố vào đầu mùa dịch bệnh.

Tương tác thuốc

Với vắc xin sốt vàng

Dùng đồng thời 2 loại vacxin tả dạng tiêm và vacxin sốt vàng có ảnh hưởng tới việc đáp ứng miễn dịch của mỗi loại vacxin.

Mặc dù các hàm lượng kháng thể trong huyết thanh giảm vào thời gian đầu khi dùng đồng thời cả 2 loại vắc xin trong vòng 3 tuần so với tiêm vắc xin cách nhau trên 3 tuần. Nhưng các tỷ lệ chuyển đổi trong huyết thanh không bị ảnh hưởng. Và tầm quan trọng về lâm sàng của tác dụng này còn chưa rõ.

Vacxin dạng uống không ảnh hưởng đến đáp ứng miễn dịch của vắc xin phòng bệnh sốt vàng

Với các loại vắc xin khác

Nói chung có thể tiêm tại các vị trí khác nhau vacxin tả và các loại vacxin khác đồng thời. Tức là bất cứ thời điểm nào trước hoặc sau một loại vắc xin bất hoạt khác. Việc này không làm giảm đáp ứng miễn dịch đối với vắc xin ấy.

Cần tránh uống thuốc, kể cả các loại vắc xin uống khác, 1 giờ trước và 1 giờ sau khi uống vacxin tả.

Hướng dẫn bảo quản

Bảo quản ở nhiệt độ 2 – 8°C. Tránh ánh sáng. Không làm đông băng vắc xin.

Tên thương mại

Morcvax

Tóm lại, vacxin tả là loại vacxin dùng để phòng ngừa bệnh dịch tả ở cả trẻ em và người lớn. Mỗi nhóm đối tượng có lịch tiêm chủng hoặc uống với liều lượng khác nhau.

Một lượng lớn vacxin tả an toàn và hiệu quả dùng qua đường uống đã có. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo tiêm chủng của các nhóm có nguy cơ cao như trẻ em, người bị nhiễm HIV, ở những quốc gia mà bệnh này là đặc hữu. Nếu người dân được tiêm chủng mở rộng, các kết quả miễn dịch đàn, sẽ làm giảm số lượng nhiễm khuẩn trong môi trường.

Vacxin phòng tả dạng tiêm cần được giữ lạnh nhưng không được đông lạnh.

Tham khảo các loại vacxin khác:

Vacxin bại liệt bất hoạt là gì? Giới thiệu và hướng dẫn sử dụng

Vacxin sởi là gì? Giới thiệu và hướng dẫn sử dụng

Vacxin bạch hầu hấp phụ là gì? Giới thiệu và hướng dẫn sử dụng