Rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ: 5 điều bạn nên biết

Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) là một trong những rối loạn phát triển thần kinh phổ biến nhất ở thời thơ ấu. Có ba loại rối loạn tăng động giảm chú ý:

Thiếu chú ý
Hiếu động/tăng động
Phối hợp cả 2 dạng trên

Là một rối loạn phát triển thần kinh, rối loạn tăng động giảm chú ý phát sinh từ các rối loạn chức năng trong não và hệ thống thần kinh.

Hãy cùng Medplus tìm hiểu về căn bệnh này thông qua bài viết sau đây nhé!

Rối loạn tăng động giảm chú ý ở trẻ và những điều cần biết (Hình ảnh minh họa)

1. Các dấu hiệu và triệu chứng của rối loạn tăng động giảm chú ý

Trẻ mắc phải ADHD gặp nhiều rắc rối hơn những trẻ khác khi ngồi yên, tập trung và chú ý. Tương tự, AHDH khi kéo dài đến tuổi trưởng thành có thể cản trở các mối quan hệ và hiệu quả công việc.

Các triệu chứng của rối loạn tăng động giảm chú ý phụ thuộc vào loại, nhưng nói chung, trẻ mắc phải ADHD sẽ có những biểu hiện:

Thường xuyên quên
Mơ mộng và có biểu hiện không biết lắng nghe
Rắc rối khi tiếp tục công việc
Vô tổ chức
Tránh các công việc đòi hỏi sự tập trung tinh thần
Khó ngồi yên, hay bồn chồn và trằn trọc
Nói không ngừng
Có những hành vi nguy hiểm
Bất cẩn (thiếu chú ý đến các chi tiết)
Thường xuyên mắc lỗi
Khó hòa đồng với những đứa trẻ khác

Các dấu hiệu của rối loạn tăng động giảm chú ý (Hình ảnh minh họa)

Ở người lớn, các triệu chứng rối loạn tăng động giảm chú ý có thể gây ra các vấn đề tại nơi làm việc, ở nhà và các mối quan hệ với các thành viên trong gia đình, bạn bè và đồng nghiệp. Hơn nữa, những căng thẳng điển hình của tuổi trưởng thành có thể làm trầm trọng thêm các triệu chứng ADHD.

2. Nguyên nhân

Nguyên nhân gây ra rối loạn tăng động giảm chú ý vẫn chưa được tìm hiểu rõ, mặc dù có nghiên cứu cho thấy di truyền có thể đóng một vai trò quan trọng. Các yếu tố khác có thể liên quan đến nguy cơ cao mắc ADHD bao gồm:

Chấn thương não
Điều kiện môi trường trong quá trình phát triển của bào thai hoặc trong giai đoạn đầu đời, chẳng hạn như tiếp xúc với chì
Bà mẹ sử dụng rượu hoặc sử dụng thuốc lá khi mang thai
Sinh non hoặc sinh con nhẹ cân

Cũng có một số hiểu lầm về những nguyên nhân tiềm ẩn của ADHD đã được làm rõ do thiếu bằng chứng khoa học: ăn nhiều đường, xem quá nhiều tivi, và nghèo đói hoặc bất ổn trong gia đình. Tuy nhiên, những yếu tố như vậy có thể làm nghiêm trọng thêm các triệu chứng của ADHD.

3. Chẩn đoán

Rối loạn tăng động giảm chú ý được chẩn đoán dựa trên các triệu chứng và cuộc phỏng vấn với chuyên gia sức khỏe tâm thần như bác sĩ tâm lý, bác sĩ tâm thần, bác sĩ thần kinh hoặc nhà cung cấp dịch vụ chăm sóc chính, thường là bác sĩ nhi khoa.

Trong trường hợp của một đứa trẻ, Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến nghị bác sĩ chẩn đoán phỏng vấn cha mẹ, giáo viên và những người lớn khác chăm sóc trẻ để xem xét hành vi của chúng trong các môi trường và tình huống khác nhau. Trẻ cũng có thể được phỏng vấn, tùy thuộc vào độ tuổi của họ.

Cuối cùng, chẩn đoán rối loạn tăng động giảm chú ý sẽ phụ thuộc vào việc đáp ứng các tiêu chí cụ thể được liệt kê trong phiên bản thứ 5 của Sổ tay chẩn đoán và thống kê (DSM-5).

DSM-5 là sổ tay hướng dẫn đánh giá và chẩn đoán các rối loạn tâm thần được hầu hết các nhà chẩn đoán sử dụng để đánh giá một người và xem liệu có các dấu hiệu và triệu chứng của rối loạn sức khỏe tâm thần hay không. DSM-5 nói rằng một người bị ADHD phải có biểu hiện thường xuyên không chú ý hoặc tăng động, bốc đồng và những triệu chứng này phải cản trở hoạt động hoặc sự phát triển của người đó.

Các tiêu chí này khác nhau dựa trên loại ADHD, nhưng bất kể, để chẩn đoán bất kỳ loại ADHD nào được thực hiện, người được đánh giá phải có:

Biểu hiện các triệu chứng hiếu động, bốc đồng hoặc thiếu chú ý nghiêm trọng trước 12 tuổi
Có một số triệu chứng xuất hiện ở ít nhất hai môi trường (chẳng hạn như trường học và nhà riêng, với bạn bè đồng trang lứa, với người thân hoặc người chăm sóc)
Các triệu chứng ảnh hưởng đến chất lượng hoạt động của một nhóm xã hội, trường học hoặc nơi làm việc
Đã có một đánh giá chính thức, loại trừ các nguyên nhân cơ bản chính khác của các triệu chứng (chẳng hạn như rối loạn tâm trạng, rối loạn nhân cách hoặc rối loạn lo âu)

3.1. Các loại rối loạn tăng động giảm chú ý

Có ba loại ADHD khác nhau theo định nghĩa của DSM-5. Loại ADHD mà một người mắc phải phụ thuộc vào loại triệu chứng biểu hiện nhiều nhất. Các loại ADHD bao gồm:

Thiếu chú ý: Một đứa trẻ phải có ít nhất sáu trong số các triệu chứng sau đây; thanh thiếu niên hoặc người lớn phải có năm triệu chứng:

Khó chú ý khi thực hiện nhiệm vụ hoặc tham gia các hoạt động vui chơi
Thường xuyên mắc lỗi bất cẩn
Thường xuyên quên các chi tiết của công việc hàng ngày
Thường dễ bị phân tâm
Sự cố khi hoàn thành nhiệm vụ
Thường tỏ ra không lắng nghe khi nói chuyện trực tiếp
Thường xuyên quên trong việc thực hiện các công việc hàng ngày
Không hoàn thành bài tập về nhà hoặc các nhiệm vụ khác (các vấn đề sau đó thường bị chuyển sang một bên)

Tăng động – Bốc đồng: Một đứa trẻ đến 16 tuổi phải có sáu triệu chứng; thanh thiếu niên lớn tuổi và người lớn phải có năm:

Thường bồn chồn, gõ tay hoặc chân, vặn vẹo khi ngồi
Thường đứng dậy hoặc rời đi khi đáng lẽ phải ở lại chỗ ngồi
Thường chạy hoặc leo trèo không thích hợp
Thường không thể tham gia vào các hoạt động giải trí yên tĩnh
Thường nói không ngừng
Thường lấp lửng câu trả lời trước khi câu hỏi được hỏi hoàn toàn trong các cuộc trò chuyện
Không thể đợi khi đến lượt
Thường làm gián đoạn cuộc trò chuyện khi người khác đang nói

Loại tăng động - bốc đồng (Hình ảnh minh họa) — Loại tăng động – bốc đồng (Hình ảnh minh họa)

Phối hợp cả 2 dạng: Có sự tương ứng ở cả hai loại triệu chứng

Các triệu chứng phải xuất hiện trong ít nhất 6 tháng và chúng phải được coi là gây rối loạn trong môi trường làm việc, trường học hoặc xã hội và không phù hợp với trình độ phát triển của người đó.

Loại rối loạn tăng động giảm chú ý của một người có thể thay đổi theo thời gian, vì các triệu chứng thường thay đổi khi đứa trẻ lớn lên. Ví dụ: một đứa trẻ mắc chứng ADHD biểu hiện chủ yếu là hiếu động và bốc đồng có thể lớn lên có ADHD biểu hiện chủ yếu không chú ý khi trưởng thành.

3.2. Chẩn đoán phân biệt

Có một số tình trạng và rối loạn có thể bị nhầm với rối loạn tăng động giảm chú ý và do đó thường phải được loại trừ để chẩn đoán xác định, bao gồm:

Rối loạn giấc ngủ
Rối loạn lo âu
Trầm cảm
Thiểu năng trí tuệ
Các vấn đề về thị giác và thính giác

4. Điều trị rối loạn tăng động giảm chú ý

ADHD được điều trị bằng liệu pháp hành vi, thuốc hoặc cả hai. Đối với trẻ mẫu giáo – trẻ em 4 và 5 tuổi, phương pháp điều trị đầu tiên là dựa trên hành vi, với sự tham gia của cha mẹ.

4.1. Liệu pháp hành vi

Có một số phương thức điều trị hành vi được khuyến nghị cho ADHD, bao gồm:

Sửa đổi hành vi: Các chiến lược nhằm tăng các hành vi phù hợp và giảm các hành vi không phù hợp, dựa trên các triệu chứng của trẻ.

Huấn luyện cha mẹ về hành vi: Huấn luyện cha mẹ phản ứng theo cách sẽ thúc đẩy sự tăng trưởng và phát triển lành mạnh của trẻ và củng cố mối quan hệ cha mẹ và con cái.

Đào tạo kỹ năng xã hội: Cung cấp một môi trường an toàn để trẻ học các kỹ năng xã hội tích cực, bao gồm cách tương tác tốt với những đứa trẻ khác ở trường và với các thành viên trong gia đình ở nhà.

Can thiệp trong trường học: Có sự tham gia của một chuyên gia được đào tạo, người có thể làm việc với giáo viên của trẻ và cố vấn trường học để lập kế hoạch hành động (được gọi là IEP) nhằm thực hiện các can thiệp trong lớp học khi cần thiết.

Đào tạo kỹ năng tổ chức: Nhằm dạy trẻ lớn hơn các kỹ năng tổ chức và quản lý thời gian ở trường và ở nhà.

4.2. Thuốc

Hai loại thuốc điều trị rối loạn tăng động giảm chú ý có sẵn ở dạng tác dụng ngắn, tác dụng trung gian và tác dụng kéo dài:

Các nhà nghiên cứu cho biết: “Các chất kích thích tâm lý giúp cải thiện khả năng bỏ qua sự phân tâm và tập trung suy nghĩ. Chúng có xu hướng làm giảm các hành vi gián đoạn, bồn chồn và các triệu chứng hiếu động khác.”

Thuốc kích thích tâm thần thường được sử dụng nhất là Ritalin (methylphenidate) và Adderall (dextroamphetamine). Các nghiên cứu cho thấy chất kích thích cải thiện các triệu chứng ADHD khoảng 70% ở người lớn và 70% đến 80% ở trẻ em.

Thuốc không kích thích có thể được sử dụng như thuốc độc lập để điều trị rối loạn tăng động giảm chú ý hoặc chúng có thể được kê đơn cùng với các loại thuốc khác. Thuốc không kích thích bao gồm Strattera (atomoxetine), Intuniv (guanfacine) và Kapvay (clonidine). Một nghiên cứu năm 2009 cho thấy guanfacine cải thiện trí nhớ làm việc, giảm khả năng mất tập trung và cải thiện sự hài lòng chậm trễ cũng như tính linh hoạt trong hành vi ở những người mắc ADHD.

Sự kết hợp giữa thuốc kích thích tâm thần và thuốc không kích thích đôi khi hiệu quả hơn một trong hai loại thuốc. Theo một nghiên cứu năm 2016, guanfacine và d-methylphenidate có hiệu quả trong việc cải thiện chức năng hành vi và nhận thức cho những người không phản ứng với thuốc kích thích đơn thuần.

Hầu hết các tác dụng phụ thường gặp của thuốc điều trị ADHD là nhẹ; một số giảm dần sau khi dùng thuốc một thời gian. Nếu tác dụng phụ không tồn tại trong thời gian ngắn, bác sĩ kê đơn có thể giảm liều lượng hoặc có thể kê một loại thuốc khác.

Tác dụng phụ của thuốc bao gồm:

Mất ngủ (khó ngủ)
Ăn mất ngon
Giảm cân
Lo lắng hoặc cáu kỉnh

Các tác dụng phụ phổ biến nhất bao gồm:

Giảm cảm giác thèm ăn
Xa lánh xã hội

Các tác dụng phụ ít gặp hơn của thuốc kích thích có thể bao gồm:

Hiệu ứng hồi phục (trong đó hiếu động thái quá hoặc ủ rũ tăng lên khi thuốc hết tác dụng)
Cử động cơ lặp đi lặp lại như chớp mắt
Chậm trễ nhỏ trong mô hình tăng trưởng bình thường

4.3. Điều trị Thay thế

Có nhiều phương pháp điều trị thay thế và miễn phí giúp tăng hiệu quả điều trị rối loạn tăng động giảm chú ý. Tuy nhiên, CDC cảnh báo rằng nhiều phương pháp trong số này đã được chứng minh là không an toàn và không hiệu quả. Điều này không có nghĩa là các phương pháp điều trị tự nhiên cho bệnh này không giúp ích gì cả – chỉ đơn giản là không có đủ bằng chứng về chúng hiệu quả.

Ví dụ về các phương pháp điều trị thay thế bao gồm:

Phòng tập thể dục trí não
Cogmed: Một chương trình được cho là có hiệu quả trong việc rèn luyện trí nhớ hoạt động ở trẻ ADHD.
Bổ sung Omega-3 (bổ sung dầu cá)
Liệu pháp xoa bóp

5. Đối mặt

Sống với một đứa trẻ hoặc thanh thiếu niên bị rối loạn tăng động giảm chú ý có thể là một thách thức đối với cả gia đình. Là cha mẹ, điều quan trọng là phải tìm hiểu về các cách giúp con bạn vượt qua những thách thức của ADHD, đồng thời liên hệ để nhận được sự hỗ trợ và giúp đỡ cho bản thân khi cần thiết.

Có những phương pháp giúp quản lý hành vi của con bạn và đối phó với những thách thức ADHD phổ biến. Nhận được sự giúp đỡ và giáo dục chuyên nghiệp cho cha mẹ và điều trị hành vi cho trẻ (càng sớm càng tốt trong quá trình bệnh) là điều cấp thiết để giúp cha mẹ và trẻ ADHD đối phó hiệu quả.

Nguồn tham khảo: What Is ADHD?

Các bài viết có liên quan: